Armenteira é vocábulo derivado, moi probablemente, do latín armentum, que significa gañado maior, cabalar ou vacún. Hoxe, e desde hai séculos, é o nome dun regato, unha parroquia e un mosteiro. O regato corre alegre e cantareiro ata verter as súas augas no Umia. A parroquia, cuns mil habitantes, repartidos en quince núcleos de poboación, pertence ao municipio de Meis (Pontevedra) e á diocese de Santiago. O mosteiro, antigo e acreditado, deu nome ao lugar, que dista, en números redondos, 80 quilómetros de Santiago, 28 de Vilagarcía de Arousa, 11 de Cambados, 25 da illa da Toxa, 18 de Sanxenxo e outros 18 de Pontevedra capital.
O enclave é belísimo e histórico. Chámase O Salnés. A forza de amaños filolóxicos, Celso García de Régaa defendeu que Salnés significa “terra dos adoradores da lúa”; pero non cabe dúbida que vén de salinas. Era en tempos “terra de salinas”. Xa no século IX, segundo consta documentalmente, habíaas na vila de Noalla e na illa de Arousa. Hoxe a zona é máis ben famosa polos seus viños. Otero Pedroya escribiu que “o encanto do verdadeiro Salnés repousa no ondulado tapiz dos seus viñedos coidados como xardíns”. E máis adiante: “Os seus viños son o tino espadeiro, de regular fortaleza, e o albariño, branco, lixeiro, con agulla, un viño rebelesiano, din que derivado de plantas francesas traídas polos monxes do Cister de Armenteira e outros mosteiros”.
O Salnés pertenceu outrora á Terra de Santiago, señorío de grandes dimensións, autonomía e poderío, suxeito aos arcebispos e dividido en tenencias ou feudos, que se disputaban ricos-homes e cabaleiros de ilustres liñaxes e apelidos sonoros. Terra, polo tanto, erizada de torres e castelos, que a defendían das incursións de normandos, sarracenos e toda sorte de piratas, pero tamén con demasiada frecuencia, goridas de nobres ávidos de amontoar tesouros espoliando a viaxantes e pobres campesiños.
Foi tamén terra de monxes e mosteiros. Atravesárona santo Fructuoso e a turbamulta dos seus discípulos, e máis adiante santo Rosendo, rodeado do dobre prestixio da súa nobreza e santidade. Desde tempos moi antigos a comarca poboouse de mosteiros: San Salvador de Lérez, San Xoán de Poio, Calogo, Sobradelo, Lantaño, San Xulián de Arousa, Sobrán, Nogueira, Armenteira… Case todos acabaron por desaparecer, vencidos polos séculos e as calamidades, ou convertéronse en priorados e granxas de cenobios poderosos, como Santo Martín Pinario ou San Pelayo de Antealtares. Ramón Cabanillas trazou con simpatía a figura dos priores, “ledos e fidalgos”, que administraban as facendas monásticas:
Mestres na vida, na virtú e na cencia,
Que sabían ou tempos esquencidos!
Cantal-a misa, escorrental-as meigas,
Acoller e-amparar orfos e probes,
Rir co-as rapazas, consellal-as vellas,
Darlle leito e xantar ós pelegrinos,
Pechar por foro as portas dá sua igrexa
Á xusticia do rei, cobral-vos diesmos
E dispoñer vendimas e trasegas.
A Terra do Salnés está limitada o norte polos contrafortes do monte Xesteiras e ao sur polo vasto e poderoso Castrove, que actúa como divisoria de augas entre o amplo e espléndido chairo e a ría de Pontevedra. Simbiose de tres singulares poboacións, cada unha delas coa súa igrexa, o seu pazo e os seus xardíns, Cambados preside a comarca. Para chegar ao Castrove, hai que desviarse á dereita, pasar por Vilariño e deixar atrás Barrantes, co seu pazo aristocrático, sombrío. A paisaxe cambia notablemente. O Castrove, como se dixo, é “a lección do ermo” no medio das zumentas e luminosas terras cantadas por don Ramón María do Valle-Inclán. De súpeto, ao dobrar unha curva, achámonos ante unha alta e ben coidada preto de pedra e unha portalada, á vez modesta e solemne, que se abre a unha plazoleta, atrio ou compás, cunha igrexa á esquerda e enfronte, formando ángulo recto con ela, a fachada principal dun mosteiro: Santa María de Armenteira. O encanto do lugar apodérase enseguida do ánimo do visitante. Situado nun seo da montaña, dominando unha alta e fermosa cañada, recolleito, solitario, respira paz e devoción.
Orixes do mosteiro
Disienten os autores acerca da fundación de Armenteira. Uns atribúena a santo Fructuoso: outros, ao conde Raimundo de Borgoña. Navascués Palacio afirma que o abade Ero “someteu un moi antigo cenobio á disciplina cisterciense”. Son simples conxecturas. Nada se opon a que sigamos considerando como primeiro fundador e pai de Armenteira ao que os fieis da comarca seguen invocando co nome de santo Ero.
Na “vida” tradicional do mesmo hai que facer unha distinción importante. A lenda da súa embeleso bisecular consituye unha simple adaptación dun tema literario –“o monhe e o pajarillo”- moi antigo e con múltiples variantes, como demostrou fai xa bastantes anos a erudición de don J. F. Filgueira Valverde. No demais pode haber elementos históricos, e probablemente hainos. Desde logo, Ero –ou Hero—era un nome galego ben documentado nos séculos X, XI e XII, polo menos. Na primeira mitadl do XII, viviría un nobre señor deste nome xunto coa súa esposa nas súas posesións de Armenteira; o seu palacio, “grandioso para aquel tempo”, existía aínda, moi deteriorado, en tempo do pai Duarte. Como o matrimonio non tivese descendencia, decidiría converter a súa casa e patrimonio nun de tantos mosteiros familiares e, por tanto, dúplices entón existentes. Pero, ao cabo duns poucos anos, moi probablemente a pedimento de Alfonso VII, empeñado en colonizar o país cubríndoo de mosteiros de monxes brancos. Ero resolvería afiliar a súa fundación á Orde do Cister. Santo Bernardo, xa próximo á súa morte, enviaríalle catro dos seus monxes, como quere a tradición. E, dado que a Orde non admitía mosteiros dúplices, a esposa de Ero e as señoras que lle seguira ao consagrarse a Dios, tería que retirarse ao lugar que logo se chamou A Freiría, talvez co propósito de afiliarse tamén á reforma cisterciense?, aínda que a Orde se mostrase remisa a admitir mosteiros de monxas. A condesa Fronilde, filla do famoso conde Pedro Fernández de Traba, ocupábase por aqueles anos da restauración do mosteiro de Ferreira de Pantón, ao que acabou por afiliar ao Cister someténdoo directamente á xurisdición de albad de Meira. Fronilde buscaba afanosamente persoal adecuado para formar a nova comunidade. Pasou por Armenteira e levouse consigo ás monxas da Freiría?
Ata aquí case todo é máis ou menos hipotético. Pisemos agora terreo propiamente histórico. A documentación dispoñible permítenos asistir á formación do patrimonio territorial dun cenobio nacente a unha vida nova. Aos mosteiros familiares, como é ben sabido, non se lles facían doazóns; non as necesitaban; a súa base económica era o patrimonio familiar. O abade Ero de Armenteira non empezou a recibir doazóns ata despois de decidir agregar o seu mosteiro á Orde cisterciense. Os tres documentos máis antigos do arquivo conventual están datados en 1151: o primeiro testemuña a doazón dunha herdade en Gondes; o segundo, a doutra herdade en Vilar e Mauriz, a cambio dunha vaca e a súa tenreira; o terceiro, datado o 5 de decembro, é un solemne diploma real polo que Alfonso VII doa ao mosteiro o coto de Barrantes, todo o reguengo de Armenteira e Gondes, cos seus heredades e salinas, así como tamén Castromao, e concede o privilexio de coto ao mosteiro, Gondes e Castroman, sinalando os seus límites.
É moi probable, por non dicir seguro, que Armenteira fose xa en 1151 un mosteiro do Cister. O seu titular era santa María, conforme a regra xeral dos cistercienses, e, segundo un dos documentos citados, Ero e a súa comunidade vivían “baixo a Regra de santo Benito”; o que non significa de ningún xeito que fose benedictinos de hábito negro –“monxes negros”, como dicían entón–, pois os cistercienses tamén a gardaban “coas cogullas brancas” protesta Duarte contra Manrique e os seus seguidores, e, o que é máis decisivo, a mesma fórmula “sub Regula Sancti Benedicti” reaparece en documentos de 1176, 1187, e 1198, entre outros. A primeira mención de Armenteira como mosteiro cisterciense áchase probablemente nun estatuto do capítulo xeral de 1190.
O abade Ero seguiu recibindo doazóns e privilexios dos reis Alfonso VII e o seu fillo Fernando II, dos moi nobres señores da casa de Traba, doutros cabaleiros da rexión. En 1167, creu chegado o momento de emprender a construción da igrexa nova. Non a vería terminada. En 1175 recibe aínda un diploma de Fernando II, datado en xuño. O 17 de decembro do mesmo ano, outorga a condesa Fronilde Pérez “carta de fundación perenne a favor do mosteiro de Ferreira da herdade que foi do mesmo mosteiro” e que ela herdara dos seus antepasados; confirman a solemne escritura, entre outros personaxes de la Iglesia e da máis alta nobreza, os abades Gil de Sobrado, Vidal de Meira e Martín de Melón, pero non Ero de Armenteira.